Zabytki jak stare meble?

Lubimy zwiedzać zabytkowe miejsca w czasie podróży wakacyjnych. Podziwiany tych, którzy przed wiekami, choć nie dysponowali technologiami, które my znamy, to dzięki wyobraźni i odwadze, ale też wielkim fundatorom, budowali świątynie, pałace, zamki, dworki, kamienice. Tworzyli nieprzebrany kapitał dóbr kultury materialnej.

Nie sposób prowadzić analiz, kwerend, prac zabezpieczających, konserwacyjnych, odtwarzania, renowacji i rewitalizacji zabytków bez gigantycznych nakładów finansowych. Problem finansowania przedsięwzięć związanych z utrzymaniem zabytków – tych o charakterze obiektów publicznych i tych, które należą do osób prywatnych (na przykład kamienic wielorodzinnych) nadal nie jest rozwiązany systemowo.

W kadencji 2006 – 2010 samorząd gminy Ząbkowice Śląskie zainicjował systematyczne konkursy, w ramach których były i nadal są przydzielane dotacje dla podmiotów czy osób prowadzących prace budowlane czy konserwacyjne w budynkach zabytkowych na naszym terenie. Przez kilkanaście już lat do wnioskodawców popłynęły w sumie znaczące środki, ale zawsze jest ich zbyt mało. Dofinansowania na remonty i renowacje zabytków przyznają też od szeregu lat Wojewódzki Dolnośląski Urząd Ochrony Zabytków oraz Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego. Największe jednak i znaczące środki płyną do powiatów, gmin, parafii, fundacji i stowarzyszeń z budżetu państwa. Dzisiaj właśnie dowiedziałem się o wynikach najnowszego naboru w ramach rządowego programu „Ochrona Zabytków”. Nie ma tam optymistycznych informacji.

Warto zobaczyć na liczbach i kwotach jak realnie wygląda troska państwa o dziedzictwo kulturowe w jego materialnym wymiarze.

Rządowy Program „Ochrona Zabytków” realizowany przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego w skali całego kraju (wg kwot z pierwszych transz):

ROK 2022: 483 zadania – dofinansowanie 150 mln zł,
ROK 2023: 534 zadania – dofinansowanie 164 mln zł,
ROK 2024: 458 zadań – dofinansowanie 168 mln zł,
ROK 2025: 277 zadań – dofinansowanie 97,1 mln zł.

Rządowy Program „Ochrona Zabytków” na terenie Gminy Ząbkowice Śląskie (wg kwot z dwóch transz):

ROK 2022: 1 000 000 zł – parafia rzymsko-katolicka pw. św. Anny w Ząbkowicach Śląskich – na remont wnętrza nawy północnej, południowej i empory kościoła parafialnego, 391 000 zł – parafia pw. świętych Apostołów Piotra i Pawła w Zwróconej – na remont dachu nad prezbiterium i zakrystią Sanktuarium Matki Boskiej Bolesnej w Bobolicach, 264 000 zł – Fundacja Rezydencja Opatów Henrykowskich w Sieroszowie – na odbudowę niszczonego portyku filarowego i tarasu oraz odtworzenie stolarki okiennej i drzwiowej w Pałacu letnim w Sieroszowie, 70 000 zł – Diana i Przemysław Tymków – na remont więźby dachowej, częściowej wymiany pokrycia dachowego i naprawy systemu odprowadzania wód opadowych w pałacu w Bobolicach, 46 000 zł – Mniszki Klaryski od Wieczystej Adoracji w Ząbkowicach Śląskich na konserwację stalli północnej drewnianej polichromowanej (etap II) w kościele przyklasztornym pw. Podwyższenia Krzyża Świętego (XIII/XVIII) w Ząbkowicach Śląskich, 215 400 zł – na wykonanie izolacji przeciwwilgociowej kościoła pw. Św. Wawrzyńca w Braszowicach, 2 548 000 zł – na renowację budynku Zespołu Szkół Zawodowych im. Stanisława Staszica w Ząbkowicach Śląskich. Łącznie: 4 534 400 złotych.
ROK 2023: 550 000 zł – Parafia pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Zwróconej na remont dachu nad nawą i zakrystią w Sanktuarium Matki Boskiej Bolesnej (XV w.) w Bobolicach, 75 000 zł – Parafia pw. świętych Apostołów Piotra i Pawła w Zwróconej na konserwację ołtarza bocznego Matki Boskiej Różańcowej (ok. poł. XVIII w.) w Sanktuarium Matki Boskiej Bolesnej w Bobolicach, 380 000 zł – Parafia prawosławna pw. św. Jerzego w Ząbkowicach Śląskich na remont elewacji zewnętrznej (nakaz WUOZ) kaplicy św. Jerzego (XIV w.) w Ząbkowicach Śląskich, 50 000 zł – Mniszki Klaryski od Wieczystej Adoracji w Ząbkowicach Śląskich na konserwację stalli w kościele pw. Podwyższenia Krzyża Świętego (XVIII w.) w Ząbkowicach Śląskich, 160 000 zł – Parafia pw. św. Michała Archanioła w Sieroszowie na wzmocnienie konstrukcji kościoła oraz naprawę popękanych ścian i sklepień. Łącznie: 1 215 000 złotych.
ROK 2024: 215 000 zł – Parafia prawosławna pw. św. Jerzego w Ząbkowicach Śląskich na prace ratunkowe wewnątrz kaplicy (nakaz WUOZ), 400 000 zł – Parafia pw. św. Apostołów Piotra i Pawła w Zwróconej na III etap remontu dachu kościoła pw. Matki Boskiej Bolesnej w Bobolicach, 57 000 zł – Diana i Przemysław Tymków na remont dachu pałacu w Bobolicach. Łącznie: 672 000 zł
ROK 2025 (nabór 1): 330 000 zł – Parafia Prawosławna pw. św. Jerzego w Ząbkowicach Śląskich na III etap remontu elewacji zewnętrznej oraz prace ratunkowe w prezbiterium (nakaz WUOZ), 220 000 zł – Parafia pw. św. Apostołów Piotra i Pawła w Zwróconej na konserwację ołtarza bocznego Najświętszego Serca Pana Jezusa (XVIII w.) w kościele pw. Matki Boskiej Bolesnej w Bobolicach. Łącznie: 550 000 złotych.

Ogólnopolski Rządowy Program Odbudowy Zabytków, w ramach którego w roku 2023 w dwóch turach przyznano wnioskodawcom 4,3 mld zł na ponad 8000 zadań. Cześć z tych zadań jest jeszcze w trakcie realizacji.

W roku 2024 program nie był Nie ma zapowiedzi o naborze na rok 2025.
Na terenie gminy Ząbkowice Śląskie w obu turach Rządowego Programu Odbudowy Zabytków dofinansowanie przeznaczono dla: 73 500 zł – na konserwację zabytkowych polichromii okiennych w kościele pw. Jadwigi Śląskiej w Ząbkowicach Śląskich, 1 355 928 zł – na renowację i konserwację zabytkowych elementów wyposażenia wnętrza – ambona i rzeźby w kościele pw. św. Anny w Ząbkowicach Śląskich, 490 000 zł – wymiana pokrycia dachowego budynku Starostwa Powiatowego w Ząbkowicach Śląskich przy ul. Sienkiewicza 11, 490 000 zł– wymiana pokrycia dachowego budynku Powiatowego Urzędu Pracy w Ząbkowicach Śląskich, 215 400 zł – na wykonanie izolacji przeciwwilgociowej kościoła pw. św. Wawrzyńca w Braszowicach. Łącznie: 2 624 828 złotych.

Nie wszystko z wielkiego zasobu dóbr kultury materialnej przetrwało do naszych czasów. Huragany historii i ignorancja ludzka doprowadziły wiele z tych obiektów do ruiny lub zniweczyły dzieła architektów, malarzy, rzeźbiarzy, budowlańców, cieśli, dekarzy, stolarzy i ogrodników. Także w naszej najbliższej okolicy są wielkie i małe, piękne i zaniedbane, odbudowane i zdewastowane perły architektury najczęściej otoczone cudowną przyrodą lub zdemolowanymi parkami. Pałac Marianny Orańskiej w Kamieńcu Ząbkowickim i Twierdza w Srebrnej Górze to dobre przykłady, do których należy dodać Pałac w Sieroszowie czy Pałac w Bobolicach. Rzecz jasna nie zapominamy o ząbkowickiej Krzywej Wieży czy kościołach, z których każdy (z jednym ponurym wyjątkiem, jakim jest kaplica św. Mikołaja) są wciąż w trakcie żmudnej i kosztownej rewaloryzacji. Nie będę się tu rozwodzić na temat ruin ząbkowickiego zamku czy pobliskich ruin dawnej kaplicy ewangelickiej, bo o obu punktach na mapie zabytków naszego miasta już pisałem. Osobnym tematem jest zabytkowy cmentarz przy ul. 1 Maja, który z racji swojej specyfiki wciąż nie może się doczekać kompleksowego programu odnowy zainicjowanego przed 2010 rokiem.

Zabytki architektury i przyrody są śladem ludzkich biografii, kreatywności i hojności, a więc zasobem stanowiącym dziedzictwo kulturowe. Jesteśmy za nie odpowiedzialni i nawet jeśli zabytki nie są dla części z nas lub w pewnych okolicznościach priorytetem, to nie mogą być traktowane po macoszemu. Jak wiele z tego, co obecnie budujemy, częstokroć wielkimi nakładami, stanie się dla następnych pokoleń dowodem naszej twórczej energii i skarbem, o jaki warto się troszczyć? Jak wiele z tego, co otrzymaliśmy od przeszłych pokoleń jest przedmiotem naszej dumy i źródłem licznych, także wymiernych, korzyści? Warto sobie taki bilans sporządzić i nie traktować zabytków, jak starych mebli. Malejące kwoty dotacji rządowych w kontekście rosnącej inflacji nie są dobrym sygnałem dla wszystkich, którym leżą na sercu skarby historii.

Jeśli Ząbkowice Śląskie mają być „po drodze” w nawigacjach turystów i badaczy historii, to dbałość o zabytki, ich rewitalizacja i promocja muszą być na pierwszym planie.