Doświadczenie wiary radykalnie wymyka się z ograniczeń wynikających z reguł obliczalności, wymierności, przydatności, a najbardziej z naszego przywiązania do uznawania za fakt tylko tego, co za fakt uznać chcemy. Wiara jest przyjęciem zupełnie innych zasad, wśród których na pierwszy plan wysuwa się przyjęcie za prawdę także tego, co nie jest oczywiste.
Dla człowieka przenikniętego racjonalizmem, ale także dla kogoś uprzedzonego czy zrażonego do sfery duchowości, sama sugestia synergii rozumu i wiary może się jawić jako nonsens lub nawet obraza rozumu. Po odłożeniu na bok resentymentów i wyłączeniu blokad pragmatyzmu, po otwarciu się na to, że odpowiedzi rozumu zazwyczaj wskazują na nowe pytania, a zasoby życiowego doświadczenia przeważnie niosą konkluzje wykraczające poza schematy kalkulacji, człowiek stoi wobec panoramy rzeczywistości danej mu do poznania i odkrywania nie tylko w oparciu o instrumentarium optyki, wag i miar.
- Jakaż to myśl straszliwa! Z innymi inaczej postępujesz, ale co do mnie się tyczy, Ciało i Krew Boga są jedynym moim życiem. Zginę bez nich, ale czy nie zginę z nimi i przez nie? Jakże mogę się zdobyć na taką śmiałość, aby Bogiem się karmić? Boże mój, w potrzasku jestem – czy mam pójść naprzód, czy raczej się cofnąć? Pójdę naprzód: pragnę spotkać Ciebie. Otworzę usta i przyjmę Twój dar. Z wielkim lękiem to czynię i drżeniem, ale cóż innego mogę uczynić? Do kogóż pójdę, jeśli nie do Ciebie? Któż oprócz Ciebie może mnie ocalić? Któż oprócz Ciebie może mnie oczyścić? Któż oprócz Ciebie może sprawić, abym siebie samego przezwyciężył? Któż oprócz Ciebie może dźwignąć moje ciało z grobu? Przychodzę więc do Ciebie ze wszystkimi moimi potrzebami, z lękiem, ale i z wiarą.
- Boże mój, uwielbiam Ciebie jako Tego, który dostrzega wszystkie rzeczy. Znasz wszystko w sposób zarówno odmienny, jak i wyższy od wszelakiej wiedzy, jaka może przysługiwać stworzeniom. My poznajemy za pośrednictwem wzroku i myśli, niewiele jest rzeczy, o których wiemy w jakiś inny sposób, ale jakże niepodobna jest ta wiedza, nie tylko rozległością, ale również naturą i cechami swymi, do Twojej wiedzy! Aniołowie dużo wiedzą, ale ich wiedza w porównaniu z Twoją jest tylko ignorancją. Dusza ludzka, którą przyjąłeś w siebie, gdy stałeś się człowiekiem, była od początku napełniona wszelką wiedzą dostępną dla ludzkiej natury; ale nawet taka wiedza kropelką była tylko wobec otchłani owej wiedzy, wobec rozjarzonego blasku owej wiedzy, która należy do Ciebie jako do Boga.
John Henry Newman (1801 – 1890) przez czterdzieści cztery lata był anglikaninem, następnych czterdzieści pięć lat przeżył jako rzymski katolik. Papież Leon XIII powołał go do grona kardynałów w 1879 roku. Proces wyniesienia na ołtarze zainicjował św. Jan Paweł II, ale aktu beatyfikacji dokonał papież Benedykt XVI w 2010 roku, a kanonizował go w 2019 r. papież Franciszek. Papież Leon XIV ogłosił go Doktorem Kościoła w 2025 r. John Henry Newman bywa kojarzony z… Cyprianem Kamilem Norwidem przez rodzaj podobieństwa metafizyczności języka (na przykład z częścią poematu „Prometidion”). Z powodu intelektualnej i duchowej niezależności wśród współczesnych teologów i duszpasterzy uchodzi za myśliciela i mistyka, który nie daje się zaszufladkować jako ktoś „sprzed soboru” czy ktoś, kto „sobór wyprzedził”.
Ponad 300-stronicowy wybór tekstów (usystematyzowany po jego śmierci) nosi wspólny tytuł „Rozmyślania i modlitwy”. To przewodnik po wewnętrznym zwarciu intelektualnej żarliwości i duchowej pokory Johna Henry’ego Newmana. To zapis dociekań rozumu, który uchwytności, wymierności, odczuwalności i zauważalności nie uznał za jedyne atrybuty myśli. To obraz przenikania w przestrzenie, które słowami można jedynie przybliżyć, po które da się sięgnąć wychodząc z ograniczeń i przywiązań dyktowanych prawami materii.
- Spoglądam w otchłanie przestrzeni, w której rozsiane są gwiazdy i wiem, że gdyby został ponad nią przerzucony most, musiałbym miliony milionów lat pełznąć z jednego jej końca na drugi. Rozważam przytłaczającą różnorodność, bogactwo, zawiłość Twojego dzieła; żywioły, zasady, prawa, skutki, które się na nią składają. Próbuję uświadomić sobie mnóstwo rodzajów wiedzy i kunsztów, których ono może być przedmiotem. I wiem, że wieki wieków strawiłbym na poznanie tego świata, zakładając nawet, iż w ogóle miałbym moc przyswajania sobie takiej wiedzy. Nowe nauki, dziś nieprzeczuwane, wyłoniłyby się, skoro tylko opanowałbym dawne, a konkluzje dzisiejsze byłyby tylko punktami wyjścia do jutrzejszych badań.
- A widzę przecież – im dłużej bym ją badał, tym głębiej bym ją rozumiał – cudowną piękność owych dzieł Twoich rąk. A potem, po zbadaniu materialnego świata, mógłbym rozpocząć na nowo i odnaleźć nowy świat wiedzy, jeszcze wyższy i jeszcze bardziej godny podziwu, w Twoich duchowych tworach, aniołach Twoich i innych duchach, i ludziach. Ale wszystko, wszystko, co jest w tych światach, wysokich i niskich, jest tylko atomem w porównaniu z wielkością, wysokością i głębokością, i z chwałą, na którą patrzą święci Twoi, gdy kontemplują Ciebie. Jest to treścią wieczności, ciągle nową, niewyczerpaną, niewypowiedzianie ekstatyczną, trwałą treścią i błogosławieństwem egzystencji, tak poić się Tobą i w Tobie się rozpływać.
Wiara w rozumieniu religijnym, a więc przyjmowanie i wyznawanie prawd, co do których nie ma dowodu o charakterze materialnym, nie stoi w kontrze do rozumu. Rozpowszechniany pogląd, jakoby rozum i wiara były ze sobą we wzajemnej sprzeczności czy wręcz konflikcie, wynika z daleko idących uproszczeń w definiowaniu i praktykowaniu zarówno myślenia, jak i wierzenia. Myślenie może prowadzić do wiary, a wiara do myślenia skłania. Jak bowiem nie myśleć o tym, w co – w Kogo – się wierzy i zarazem, jak wierzyć w coś – a jeszcze bardziej Komuś – bez myślenia.
Zdać sobie warto sprawę (czyli uzmysłowić rozumem i jednocześnie nie petryfikować tego intelektem), że koegzystencja myśli i wiary w człowieku czyni go prawdziwie wolnym. Gdyby „ślepa wiara” albo „głuchy rozum” zdominowały egzystencję człowieka, przykuwałyby go do skały biologicznej wegetacji. Odbierałoby to mu nie tyle samą wolność w jej praktycznym zakresie, ale sensowność wolności, podmieniając „co wybieram” w to, „co muszę” – wprawdzie bez etycznych konsekwencji, ale też bez eschatologicznej nadziei.
- Boże mój, wierzę w Ciebie, znam i uwielbiam Ciebie jako nieskończonego w różnorodności i głębi Twoich atrybutów. Uwielbiam Ciebie jako zawierającego w sobie obfitość wszystkiego, co może zachwycić i zaspokoić duszę. Wiem natomiast i ze smutnego doświadczenia jestem tego aż nazbyt pewny, że wszystko, co jest stworzone, co jest ziemskie, podoba się tylko do czasu, a potem blednie i wywołuje znużenie. Mam przeświadczenie, że nie ma tu, na ziemi, niczego, co w końcu nie musiałoby mnie znużyć. Mam przeświadczenie, że choćbym miał wszystkie możliwości szczęścia, jakie może ofiarować to nasze życie, jednak z czasem umęczyłbym się życiem, czując, iż wszystko jałowe jest, tępe i bezużyteczne. Mam przeświadczenie, że gdyby przypadło mi w udziale długie, przedpotopowe życie, ale miałbym przeżywać je bez Ciebie, u jego kresu byłbym nieszczęśliwy.
- Myślę, że z samego znużenia i obrzydzenia miałbym pokusę zniszczyć siebie. Myślę, że w końcu utraciłbym rozum i zupełnie oszalał, gdyby moje życie tu, na ziemi, dostatecznie długo się ciągnęło. Zacząłbym je odczuwać jako samotne więzienie, bo czułbym się zamknięty w samym sobie i pozbawiony jakiegokolwiek towarzysza, gdybym nie mógł z Tobą, Boże, obcować. Tylko Ty, nieskończony mój Panie, jesteś ciągle nowy, chociaż odwieczny – ostatni tak samo jak pierwszy.
Twórca tzw. ruchu oksfordzkiego był intelektualistą i mistykiem zarazem. Jako anglikanin nie zdołał dokonać zwrotu swojego środowiska ku katolicyzmowi, więc sam obrał kurs na Kościół rzymsko-katolicki oraz na kapłaństwo i życie konsekrowane. Niespełna dwa wieki temu dostrzegał niebezpieczeństwa związane z sekularyzacją. Przekonywał, że Objawienia i Tradycja piastowane przez katolików są jedyną odpowiedzią na pytanie o źródło światła, dzięki któremu rozpoznawać możemy pełnię prawdy.
„Rozmyślania i modlitwy”, które ok. 140 lat temu spisywał ksiądz John Henry Newman, nie sposób pomieścić w formatach streszczeń, omówień czy recenzji. Czytane bez wiary czy z mnóstwem wątpliwości, odsłaniają widnokrąg, zza którego wyłania się światło nadziei. Czytane z wiarą, wynurzają pokorną ludzką duszę z toni lęku przed Panem Bogiem. Można je przeżywać i interpretować. Wybrane fragmenty da się cytować, ale z ryzykiem ich wyrwania z kontekstu myśli i modlitwy, jakie przez notowane pod konkretnymi datami zapiski utrwalał, i które udało się ocalić.
„Rozmyślania i modlitwy” są jak witraż… Można się podjąć wyjęcia pojedynczego szkiełka z witraża. Można też spoglądać na witraż w nocnej porze lub pochmurny dzień i prawdopodobnie uda się dostrzec jakieś jego cząstki. Gdy spojrzysz na witraż o wschodzie słońca lub w samo słoneczne południe, ujrzysz coś więcej niż mozaikę kolorowych szkiełek. To cały obraz, a przenikające przezeń promienie dotykają Ciebie.
- TERAZ: John Henry Newman, „Rozmyślania i modlitwy”, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 1985
- POPRZEDNIO: Daron Acemoglu, Simon Johnson, „Władza i postęp. Tysiąc lat walki o technologię i obywateli”, Wydawnictwo ZYSK i S-KA, Poznań, 2025
- W CYKLU BLIŻEJ SŁOWA: Dziękuję za przeczytanie publikacji. Przekaż ją dalej, jeśli uważasz, że warto. Odpowiedz, jeśli chcesz i możesz, w publicznym komentarzu lub prywatnej wiadomości.
